Fazla Mesai Ücreti

Fazla Mesai Nedir?

Fazla mesai, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Buna göre işçi, haftanın herhangi bir gününde günlük çalışma sürelerinin üstünde çalışmış olsa bile, bir başka günde eksik çalışması nedeniyle haftalık 45 saatlik çalışma süresi aşılmamış ise, günlük çalışma süresinin üzerindeki çalışması fazla mesai olarak kabul edilmeyecektir. Fazla mesai yapan işçi fazla mesai ücreti almaya hak kazanır.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda yukarıdaki esaslar çerçevesinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma”lardır.

Fazla mesai halinde her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenirken, fazla sürelerle çalışmalarda her bir saat için fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş arttırılmasıyla ödenir.

Fazla Mesai Şartları Nelerdir?

1-İşçinin Onayı

İş Kanunu’na göre fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir. Fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay her yıl başında işçilerden yazılı olarak alınır ve işçi özlük dosyasında saklanır.

Fazla sürelerle çalışmaya işçilerin onayı iş akitleri ve toplu iş sözleşmeleri ile önceden alınabilir.

2-Fazla Mesai Saati (Süresi)

Kanun koyucu tarafından fazla mesai en fazla kaç saat olur sorusuna cevap verilmiştir. Buna göre fazla mesai saati limiti, İş Kanunu’nun 41.maddesine göre, fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 27o saatten fazla olamaz. Burada önemli olan, her işçinin yapacağı fazla çalışmaların toplam süresinin , sağlığının korunması amacıyla, yılda 270 saati aşmamasıdır.

Ayrıca Çalışma Süreleri Yönetmeliği’ne göre günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz denilmiştir. Bu hüküm karşısında günlük azami 11 saatlik çalışma süresinin fazla çalışma süresini de kapsadığı sonucuna varılmalıdır. Başka bir deyişle, işveren tarafından yaptırılan haftalık toplam 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılacak ancak işçi her durumda günde 11 saatten fazla çalıştırılamayacaktır. Ancak denkleştirme hallerinde haftalık çalışma süreleri farkılık gösterebilmektedir.

3-Fazla Çalışma Yasaklarının Bulunmaması

İşverenin işçiye fazla çalışma yaptırabilmesi için fazla çalışma yasakları nın bulunmaması gerekir. Fazla çalışma yaptırılamayacak işler şunlardır:

• Sağlık kuralları bakımından günde en çok 7,5 saat çalışabilecek veya 7,5 saatten az çalışmayı gerektiren işler,
• Gece sayılan gün dönümünde yürütülen işler,
• Maden ocakları, kablo döşenmesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi işlerin yer veya su altında yapılanları.

Fazla çalışma yaptırılamayacak kişiler ise şunlardır:

• On sekiz yaşını doldurmamış işçiler,
• İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan çalışmayı kabul etmiş olsalar bile, sağlıklarının elvermediği doktor raporu ile belgelenen işçiler,
• Gebe ve yeni doğum yapmış ve emziren işçiler,
• Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçiler,

Gece postalarında fazla çalışma yaptırılmasına ilişkin yasaklar, genel sebeplerle yapılacak fazla çalışmayla sınırlıdır. Bu nedenle zorunlu ve olağanüstü sebeplerle gece döneminde de fazla çalışma yaptırılabilir. Ancak kadın işçilere ne sebeple olursa olsun gece döneminde fazla çalışma yaptırılamaz.

Fazla Mesainin Karşılığı

1-Fazla Mesai Ücreti (Fazla Mesai Alacağı)

Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %50 yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla sürelerle çalışmalarda ise bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %25 artırılmasıyla belirlenir. Kanunda belirlenen bu oranlar işçi lehine artırılabilir.

Ücretin gündelik, haftalık, aylık olarak belirlenmiş olması halinde , fazla çalışma ücreti belirlenebilmesi için, öncelikle saat başına düşen ücretin bulunması gerekir. Bulunan bir saatlik ücretin %50 artırımı ile fazla çalışma ücreti belirlenir.

Parça başına ücret ödenen işlerde ise, hesap zorluğu olmadığı hallerde işçinin fazla çalışma ücreti parça başına ödenen ücretin %50 artırılması suretiyle tespit edilir. Ancak yapılan işin fazla çalışma süresi içerisinde bitebilecek nitelikte bir iş olmaması halinde işçinin bir saatlik ücreti , ücrete ait ödeme döneminde yapılan parça veya iş miktarı, o dönem içinde çalışılmış olan saate bölünmek suretiyle bulunur. Bu ücretin %50 artırımı ile de fazla mesai ücreti; %25 artış ile de fazla sürelerle çalışma ücreti belirlenir.

Yüzde usulü ile çalışan işçiler için, yüzdelerden ödenen fazla mesai çalışması ve fazla sürelerle çalışmanın zamsıa karşılığı ile zamlı olarak ödenmesi gereken ücret arasındaki fark, işveren tarafından ödenir.

2-Serbest Zaman Verilmesi

Genel sebeplerle fazla mesai ya da fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında 1,5 saat, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.

İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay içinde işverene önceden yazılı olarak bildirmesi koşuluyla ve işverenin, işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren çalışma süreleri içinde aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.

Fazla Mesainin İspatı ve Belgelenmesi

İşveren, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırdığı işçilerin bu çalışma sürelerini gösteren bir belge düzenlemek, imzalı bir suretinin işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır. Peki fazla mesai ücreti ne zaman ödenir? İşçilerin işlemiş olan fazla mesai ve fazla sürelerle çalışma ücretleri normal çalışmalarına ait ücretlerle birlikte ödenir.

Fazla mesai ödenmemesi ve uyuşmazlık halinde fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışma yapıldığının ispat yükü, bunu ileri süren işçi üzerindedir. İşçi fazla mesai yaptığını her türlü delille ispat edebilir. İşçi fazla mesai yaptığını tanıkla da ispatlayabilir. Ayrıca fazla mesai ücreti ödenip ödenmediğinin ispatında maaş bordroları da önemli yere sahiptir. Bordroların fazla çalışmanın ispatındaki rolü Yargıtay’ın çeşitli içtihatlarında karara bağlanmıştır. Bunlar;

• İşçinin imzasını taşıyan bordro sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir. Bordronun sahteliği ileri sürülüp kanıtlanmadıkça, imzalı bordroda yer alan fazla çalışma ücretinin ödendiği kabul edilir.
• Bordroda fazla çalışma ücreti bölümünün boş olması ya da bordronun imza taşımaması halinde işçi fazla çalışma yaptığını her türlü delille ispatlayabilir.
• İmzalı ücret bordrolarında fazla çalışma ücreti ödendiği anlaşılıyorsa işçi tarafında gerçekte daha fazla çalışma yaptığının ileri sürülmesi mümkün değildir. Ancak işçinin fazla çalışma alacağının daha fazla olduğu yönündeki ihtirazi kaydının bulunması halinde bordroda görünenden daha fazla çalışmanın işpatı her türlü delille söz konusu olabilir.
• Bordroların imzalı ve ihtirazi kayıtsız olması durumunda bile işçi geçerli bir yazılı belge ile bordroda yazılı olandan daha fazla çalışmayı yazılı delille kanıtlayabilir.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplama

Fazla mesai alacağı nasıl hesaplanır sorusuna bu başlık altında cevap vermeye çalışacağız. Buna göre her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma brüt ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenmesi gereklidir. Örneğin, brüt saat ücreti 10 TL olan bir işçinin ay içinde 5 saat fazla çalışma yapması halinde normal ücretine ilave olarak 5 x 15 TL üzerinden 75 TL fazla çalışma ücreti alması gereklidir. Dolayısıyla buradan belirtmek istediğimiz ikinci husus fazla mesai ücreti brütten hesap edilmektedir.

Fazla sürelerle çalışmalarda, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesi ile ödenecektir. Örneğin, iş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenen işçinin o hafta 45 saat çalışma yapması halinde fazla sürelerle çalışma söz konusu olacaktır. Bu durumda brüt saat ücreti 10 TL olan bu işçinin ay içinde 5 saat fazla sürelerle çalışma yapması halinde normal ücretine ilave olarak 5 x 12.5 TL üzerinden 62.5 TL fazla çalışma sürelerle çalışma ücreti alması gereklidir.

Fazla Mesai Ücreti Davası

İşveren tarafında fazla çalışma ücretinin ödenmemesi halinde işçi dava tarihinden itibaren 5 yıllık fazla mesai ücretleri dava ile talep edilebilecektir. Dolayısıyla fazla mesai alacağı zamanaşımı süresine tabidir ve bu süre 5 yıl olarak belirlenmiştir. Genellikle işveren vekilliği yapan kimseler tarafından bu tip fazla mesai davası yargılamalarında zamanaşımı defi sıkça başvurulan bir ilk itiraz özelliği taşımaktadır. Bu tip davalarda fazla mesai çalışması daha çok tanıklarla ispat edilebilmektedir. Bu sebeple işyerinde bordrolu çalışanların tanık sıfatıyla dinlenilmesi oldukça önem arz etmektedir. Ayrıca salt tanık delili ile tespit edilecek fazla mesai ücretinde hakimin 1/3 oranında takdiri indirim hakkı bulunmaktadır.

Fazla mesai ücreti davaları genellikle belirsiz alacak davası olarak kısmi olarak açılmaktadır. Yargılama esnasında alınacak bilirkişi raporu ile tespit edilecek fazla çalışma ücretine göre dava miktarı ıslah edilerek yükseltilebilecektir.

Fazla çalışma ücreti davası ne kadar sürer sorusuna farklı şekillerde cevap verilebilecekse de bu süre ortalama 1-1,5 yıl arası belirlenebilmektedir. Fazla mesai davası nasıl açılır sorusuna ise, iş hukuku alanında uzman ve tecrübeli  bir avukattan yardım alarak bu davayı açmanızı tavsiye ederiz.

ÖNEMLİ NOT: Fazla mesai ücreti davalarında iş akdinin fesih şekli ve kimin tarafından feshedildiği önem arz etmemektedir.

Kıdem tazminatı yazımıza ve ihbar tazminatı ile ilgili yazılarımıza da göz gezdirebilir ve bilgi sahibi olabilirsiniz.